“Dim amdanom ni, hebom ni” - Adroddiad Anabledd yng Nghymru 2025
Dr Grace Thomas, Uwch Gymrawd Ymchwil mewn Ymgysylltiad â’r Celfyddydau
Ym mis Chwefror 2025, cefais y fraint o gael gwahoddiad i Fforwm Arbenigwyr Gyrfa Gynnar Cymdeithas Ddysgedig Cymru ar y thema Anabledd yng Nghymru. Cynhaliwyd y fforwm ym Mhrifysgol Wrecsam a daeth â grŵp amrywiol o academyddion, llunwyr polisi, cynrychiolwyr elusennau, gweithwyr gofal iechyd proffesiynol, a’r rhai sydd â phrofiadau byw o anabledd ynghyd.
Roedd y fforwm yn cynnwys cyflwyniad hynod addysgiadol ac ysgogol gan Anabledd Cymru. Ystyriodd y cyflwyniad brofiad byw bywyd yng Nghymru i bobl anabl drwy ddata ystadegol, enghreifftiau bywyd go iawn, a’r derminoleg sy’n esblygu a ddefnyddir i drafod anabledd. Amlinellodd y cyflwyniad y Model Cymdeithasol o anabledd hefyd lle nad yw anabledd yn cael ei drafod fel problem i’w goresgyn, ac mae’r ffocws ar sut y gall cymdeithas addasu i fod yn fwy cymhwysol. Yn lle gweld cyflyrau iechyd hirdymor a namau fel problem i’w hadsefydlu, mae’r Model Cymdeithasol yn hyrwyddo’r syniad pe bai cymdeithas yn gwbl hygyrch a chynhwysol, na fyddai anabledd yn bodoli.
Yna aeth y fforwm ymlaen at drafodaeth angerddol ar ystod o faterion sy’n wynebu pobl anabl yng Nghymru, gan gynnwys polisïau’r llywodraeth, cyflogaeth ac economeg, a’r newid rhethreg yn y cyfryngau a mannau ar-lein ynghylch anabledd. Yn ogystal ag amlinellu pryderon posibl ar gyfer y dyfodol, nododd y fforwm hefyd y cyfleoedd cadarnhaol ar y gorwel. Fel person anabl sy’n gweithio yn y maes ymchwil hwn (yn benodol o ran ymgysylltu â’r celfyddydau), roedd yn wirioneddol ysbrydoledig clywed am yr ymchwil, y prosiectau, y mentrau a’r gweithredu sy’n digwydd ledled Cymru.
Yn dilyn y fforwm, cynigiodd nifer fawr o’r mynychwyr gyfrannu i adroddiad ar y fforwm a’i ddeilliannau. Roedd hyn yn cynnwys fy nghydweithwyr gwych yma yn Wrecsam - Dr Shubha Sreeniva, Louise Bosanquet, a Timothy Wynn. Cynigiodd y grŵp ystod o flaenoriaethau proffesiynol a phersonol, gan ddod â phersbectifau o’u sector penodol, ond gyda’r un meysydd cyffredin yr oeddem am ganolbwyntio arnynt. Ar ôl sawl cyfarfod, dechreuon ni rannu nodiadau a syniadau yn seiliedig ar y meysydd allweddol hyn:
- Sut beth yw bywyd i bobl anabl yng Nghymru yn 2025?
- Pwysigrwydd edrych ar anabledd drwy’r Model Cymdeithasol
- Pwysigrwydd cynnwys pobl anabl ar bob lefel o wneud penderfyniadau a chydnabod y profiadau amrywiol o fewn anabledd
- Polisïau cyfredol o fewn Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU
- Y dylanwadau ar anabledd, o deulu ac addysg, i bolisi cymdeithasol a thrawma rhyng-genedlaethol
- Cyfleoedd a bygythiadau posibl yn y dyfodol i bobl anabl
- Argymhellion i ymchwilwyr ynghylch anabledd
Casglwyd a mireiniwyd y syniadau hyn, gydag arweiniad gan Gymdeithas Ddysgedig Cymru, gennyf fi a Rebecca Day (Prifysgol Bangor) a Dr Emily Lowthian (Prifysgol Abertawe). Roedd yn bleser gwirioneddol dod â chyfraniadau gan y grŵp trawiadol hwn o arbenigwyr a dod o hyd i’r fformat gorau i’w cyflwyno nhw gyda’r hynod dalentog Rebecca ac Emily.
Un agwedd yr oeddem yn teimlo’n gryf yn ei chylch oedd gwneud yn siŵr bod yr adroddiad yn hygyrch. Wrth rannu’r prif ffeithiau, pwyntiau trafod ac argymhellion o’r fforwm, roedd yn bwysig bod cymaint o bobl â phosibl â’r hawl iddo. Arweiniodd hyn at argymhellion ynghylch sut y gallwn ddefnyddio delweddau a diagramau, sut y gallwn addasu ein geirfa, a sut y gallwn ddylunio a strwythuro’r adroddiad i’w wneud yn hawdd ei ddeall, yn ddarllenadwy ac yn ddynamig.
Nawr bod yr adroddiad wedi’i gyhoeddi ac ar gael ar-lein, gobeithio y bydd yn cael ei ddefnyddio i lywio, ysbrydoli a gwneud gwahaniaeth gwirioneddol. Mae sawl her i bobl anabl yng Nghymru ond wrth amlygu hyn a sicrhau bod ein hymchwil yn gwbl hygyrch a chynhwysol, gallwn obeithio cael effaith go iawn a fydd yn gwella bywydau pobl.