Gweithdy Heddwch Drwy Iaith 2026

Ar ddiwedd 2025, hysbyswyd Dr Phoebe Teh, Darllenydd mewn Cyfrifiadura Cymdeithasol, bod ei chais am Grant Gweithdy Ymchwil, drwy Gymdeithas Ddysgedig Cymru, wedi bod yn llwyddiannus.

Prosiect Ymchwil

Nod y prosiect ymchwil, sy'n dwyn y teitl Heddwch drwy iaith: mesur effaith casineb ar-lein, yw ystyried sut mae iaith casineb ar-lein yn effeithio ar unigolion yn emosiynol ac yn gorfforol, drwy ddadansoddi iaith wenwynig a mesur ymatebion i straen. Rhan o'r nod yw creu cronfa ddata ac adnoddau addysgol iaith casineb amlieithog.

Felly, aeth Phoebe a'i chydweithredwr, yr Athro Cheng Chi-Bin o Brifysgol Tamkang, Taiwan, ati i gynllunio gweithdy i annog heddwch a chyfathrebu parchus. Cynhaliwyd y gweithdy wyneb yn wyneb ym Mhrifysgol Wrecsam ddiwedd mis Mehefin 2026, gyda chroestoriad amrywiol o fynychwyr oedd yn cynnwys addysgwyr ysgol, darlithwyr, Iechyd Cyhoeddus Cymru, Academi Heddwch Cymru a'r Athro Cheng Chi-Bin a deithiodd o Taiwan.

Anerchiad o Groeso

Agorodd Jayne Rowe, Rheolwr Effaith Ymchwil ym Mhrifysgol Wrecsam, y gweithdy gyda geiriau o groeso a chyflwyniad i'r diwrnod. Cafodd cyd-destun eang y prosiect ymchwil ei gyflwyno ochr yn ochr â'r cysyniad bod cymunedau ar-lein, er eu bod yn gallu darparu rhwydweithiau cymorth gwerthfawr, hefyd yn gallu creu diwylliannau o elyniaeth sy'n tanseilio deialog adeiladol ac mae ymchwil Phoebe yn ceisio mynd i'r afael â hyn.

Adeiladu Cymunedau Heddychlon

Yna, drosodd i'r Athro Colin McInnes, Arweinydd Ymchwil  Academi Heddwch Cymru a gwyddonydd cymdeithasol sy'n dod â phrofiad helaeth i'w rôl. Yn y gorffennol, mae Colin wedi gweithio mewn ystod o rolau cyrff elusennol a sector cyhoeddus, gan gynnwys y Cadeirydd UNESCO cyntaf yng Nghymru, a gweithiodd yn Sefydliad Iechyd y Byd i ddatblygu fframwaith i wella cysylltiadau sifil-filwrol mewn argyfyngau iechyd.

Rhannodd Colin ei fod, wrth baratoi ar gyfer y sesiwn, yn myfyrio ar yr hyn sydd wirioneddol yn creu cymuned heddychlon, gan feddwl tybed a yw 'oes cymuned' yn dal i fodoli, ynteu a yw wedi mynd heibio. Nid yw llywodraethau'n buddsoddi mewn mannau cymunedol ffisegol yn yr un ffordd ag yr arferent ei wneud, sy'n cyfyngu cyfleoedd i gymunedau ddod ynghyd wyneb yn wyneb. Er bod mannau ar-lein yn gallu cynnig opsiwn amgen, gallant, mewn rhai achosion, ddarparu man ar gyfer casineb a gwenwyndra ar-lein sy'n gallu cael effaith niweidiol ar unigolion. Wrth gymdeithasu yn y gymuned ffisegol, petai rhywun yn defnyddio iaith casineb neu'n rhannu safbwyntiau niweidiol, mae'n bosib iawn iddo gael 'ei alw allan', 'ei wynebu' neu 'ei herio' ar y safbwyntiau hyn drwy ffordd o'i ddwyn i gyfrif ac amddiffyn y gymdeithas unedig yn ei chyfanrwydd. Fodd bynnag, gallai'r diffyg atebolrwydd wyneb yn wyneb rymuso rhai defnyddwyr ar-lein i ledaenu casineb a malais. Bu enghreifftiau'n ddiweddar sy'n seiliedig ar y gymuned yn y DU ac Iwerddon o'r ffordd y mae rhethreg ar-lein ar adegau yn gallu arwain at aflonyddwch sifil, ac ymddengys fod troad ar ysbryd yr oes i ffwrdd o gymuned a rheoliad llywodraeth a mwy tuag at 'rym dros gyfiawnder', sy'n golygu 'os wyt ti eisiau' yna 'ti'n gallu'. 

Yn y cyd-destun o greu cymunedau heddychlon, mae'n bwysig deall yr hyn a olygir gan heddwch:

·       Heddwch negyddol yw absenoldeb rhyfel a gwrthdaro treisgar

·       Mae heddwch cadarnhaol yn meithrin tegwch cymdeithasol ac economaidd sy'n cefnogi cymunedau heddychlon yn weithredol

Awgrymodd Colin bod yr hen ymdeimlad o gymuned yn 'marw' ac nad yw'r newydd 'eto wedi ei eni'. Rydym ar ganol newid, ac rydym yn ansicr sut fydd y byd yn edrych wrth symud ymlaen. Bu'r mynychwyr yn ystyried a yw globaleiddio yn gweithio ar lefel facro ond yn methu ar lefel ficro, gan greu ymdeimlad o fygythiad parhaus.

Cynigiwyd y cysyniad o gydlyniad cymdeithasol: derbyn gwahaniaethau, cyd-fyw'n dda, a deall y lles cyffredin, a chafodd y ffyrdd y gellid mesur hyn eu hystyried. Mae'r hyn sy'n ysgogi'r chwalfa bresennol mewn cydlyniad cymdeithasol yn eang a chymhleth, ac mae'r ffaith nad oes unrhyw fesur cytunedig o gydlyniad cymdeithasol yn ychwanegu ymhellach at y broblem. Wyddoch chi fod y DU wedi'i gosod yn y 39^ain safle yn Adroddiad Mynegai Heddwch Byd-eang 2026?

Amlygodd Colin bod y DU, er i Lywodraeth Cymru gael sgyrsiau a chwmnïau Cyfryngau Cymdeithasol ynghylch rheoli algorithmau'n fwy effeithiol i leihau casineb ar-lein a chefnogi cymunedau heddychlon, mewn gwirionedd yn gyfrifol am ~ < 5% o draffig cyfryngau cymdeithasol byd-eang, ac mae canran Cymru'n llai fyth, sy'n effeithio ar y cylch dylanwad sydd gennym. Felly, sut allwn ni greu cymunedau heddychlon? Pwysleisiodd Colin bŵer addysg. Dyma un pwynt o ymyrraeth lle mae gennym gyfle i addysgu, ysbrydoli a dylanwadu, gan fod y mwyafrif o bobl ifanc yn ymwneud ag addysg brif ffrwd . Mae ffocws, buddsoddiad a chydweithrediad hirdymor yn bwysig, ochr yn ochr â chapasiti cynyddol ar gyfer cysylltiadau cymunedol ffisegol. Nid oes rhestr wirio ganolog sydd wedi'i diffinio'n glir y gallwn weithio tuag ati, ond bydd arwain gydag ymchwil wybodus, caredigrwydd, ac addysg yn sicr o'n rhoi ni ar y llwybr cywir.

Sut mae AI yn gallu adnabod Iaith Casineb

Yna, rhannodd yr Athro Cheng Chi-Bin fanylion ynghylch y dulliau y gellid eu defnyddio gan y tîm ymchwil i adnabod iaith casineb ar-lein. Mae Dr Teh a'r Athro Cheng wedi bod yn cydweithio am dros wyth mlynedd ac maent wedi cyd-ysgrifennu o leiaf pum cyhoeddiad mewn meysydd sy'n cynnwys adnabod iaith casineb, seiberfwlio, dadansoddi sentiment, a chyfrifiadura cymdeithasol. Mae nifer o'r astudiaethau, cronfeydd data, methodoleg, a'r astudiaethau achos a gyflwynir yn y gweithdy hwn yn deillio o'u hymchwil ar y cyd, gan roi cipolwg ar eu cydweithrediad ymchwil rhyngwladol hirsefydlog i'r cyfranogwyr.

Dechreuodd yr Athro Cheng ei sesiwn gyda'r gwahaniaeth rhwng seiberfwlio ac iaith casineb:

·       Mae seiberfwlio fel arfer yn targedu unigolyn neu unigolion penodol i achosi gofid personol

·       Mae iaith casineb yn gyfathrebu (mewn amrywiol ffurfiau) sy'n dilorni, bychanu, neu'n annog casineb yn erbyn unigolyn neu grŵp

Cafodd y cyfyngiadau o ran cymedroli iaith casineb â llaw yn y cylchoedd cyfryngau cymdeithasol eu hamlygu:

·       Mae dros 69 miliwn o negeseuon preifat a 360,000 o negeseuon cyhoeddus yn cael eu rhannu pob MUNUD ledled y byd!

·       Mae'r data'n ddistrwythur, yn aml yn sgyrsiol a chyflym, a gall ddefnyddio termau 'slang'

Mae sawl dull sy'n seiliedig ar AI a all helpu i adnabod / cymedroli, gan gynnwys Dulliau Lecsicalaidd sy'n defnyddio rhestrau o eiriau sydd wedi'u rhag-ddiffinio i ddadansoddi a chategoreiddio testun. Er bod nifer o fanteision i hyn, mae yna gyfyngiadau hefyd gan gynnwys pobl yn addasu sillafiad geiriau i osgoi'r system:

Casineb = C@sineb / C*sineb / C.a.s.i.n.e.b

Rhoddodd yr Athro Cheng drosolwg o Fodelau Iaith Mawr (LLMau) a'r mathau gwahanol o ddysgu peirianyddol gan gynnwys dysgu peirianyddol dan oruchwyliaeth a heb oruchwyliaeth, dysgu wedi'i oruchwylio'n rhannol, a dysgu atgyfnerthol. Yna, cafodd y rhain eu hystyried yng nghyd-destun adnabod iaith casineb a sut mae natur ddilyniannol iaith yn chwarae rhan yn y modelau a ddefnyddir:

•          Cof Tymor-Byr Hir (LSTM) - yn mynd i'r afael â'r broblem o 'amnesia AI' - lle gall dechrau brawddegau hir gael eu hanghofio gan y peiriant
•  LSTM Deugyfeiriol (BLSTM) - yn darllen brawddeg o'r ddau gyfeiriad ar yr un pryd i ganfod ystyr yn gyflymach
•  Cynrychioliadau Amgodiwr Deugyfeiriol o Drawsnewidyddion (BERT) - yn cael gwared ar ddilyniant ac yn edrych ar y frawddeg gyfan i gyd ar unwaith

Cafodd hyn wedyn ei ddatblygu ymhellach gyda chyflwyniad y fframwaith aml-asiant sy'n cynnwys dadansoddiad testun, golwg ac ymddygiadol sydd wedyn yn adolygu'r ddadl cyn ei gategoreiddio fel iaith casineb neu fel arall. Cipolwg gwirioneddol ryfeddol ar y dechnoleg gyflym a'r dulliau sydd ar gael i'r tîm ymchwil.

Gweithgareddau Sgwrsio a Chydweithredu

Yna arweiniodd Dr Phoebe Teh y sesiwn ar ôl cinio, ac roedd yn amser am weithgareddau rhyngweithiol a myfyrdod. Arweiniodd Phoebe gyda'r effaith y gall iaith ei chael ar bobl o ran ei heffaith ar ryngweithiadau, emosiynau, a chysylltiadau. Cafodd y gwahaniaethau rhwng iaith heddychlon a gwenwynig eu hystyried: mae iaith heddychlon yn hyrwyddo parch, llonyddwch, a diogelwch, tra bo iaith wenwynig yn hyrwyddo dwysâd, casineb, a gwylltineb. Bu mynychwyr yn gwylio dau wahanol ryngweithiad a gynhyrchwyd gan AI, gan drafod yr iaith a ddefnyddiwyd a'r effaith y gallai hyn ei chael ar unigolion.

Ar gyfer y gweithgaredd nesaf, roedd pawb ar eu traed yn cymryd rhan mewn helfa i ddod o hyd i eiriau a oedd wedi'u cuddio o amgylch yr ystafell. Roedd y geiriau hyn wedyn yn cael eu categoreiddio'n eiriau creulon, neu lesol a chafodd y rhesymau pam eu hystyried. A dweud y gwir, creodd y cyfranogwyr drydydd categori a roddodd bersbectif craff i Phoebe ei gymryd ymlaen yn yr ymchwil. Yna, gofynnwyd i fynychwyr ysgrifennu un ymadrodd y daethant ar ei draws oedd yn 'greulon' ac un oedd yn 'gefnogol/heddychlon'. Llwyddodd y gweithgaredd hwn i sbarduno ychydig o drafodaethau a chysylltiadau ystyrlon.

Rhoddwyd 10 datganiad i'r grwpiau ac roedd gofyn iddynt eu hail-fframio i fod yn heddychlon yn hytrach na'n wrthdrawiadol ac roedd y dulliau amrywiol a ddefnyddiwyd gan wahanol grwpiau yn hynod o ddiddorol. Yna, rhannodd Phoebe y llyfr gwaith Heddwch Drwy Iaith a grëwyd ganddi, ac yna aeth y mynychwyr ati i gyflawni'r gweithgaredd cerdyn addysg a oedd yn golygu ail-fframio geiriau pob dydd i fod yn garedig a chefnogol. Wedyn, rhannwyd yr Addewid Heddwch Digidol, a chafodd pobl eu hannog i gyflwyno eu haddewidion eu hunain tuag at wneud y mannau ar-lein yn heddychlon drwy'r iaith y maent yn ei defnyddio.

Yn sicr, llwyddodd y gweithdy hwn i feithrin cysylltiad, ysgogi trafodaeth, a chynhyrchu syniadau am sut y gall pobl gymryd rhan yn yr ymchwil wrth fwrw ymlaen. Diolch i Phoebe a'i chyd-ymchwilwyr fu'n cynnal y gweithdy, ac i'r rhai a gyfrannodd mewn ffordd mor ystyrlon ar un o ddiwrnodau poethaf y flwyddyn hyd yma!

Diolch o galon hefyd i'r cyllidwyr: Ariannwyd y gweithdy'n llawn gan Gymdeithas Ddysgedig Cymru (mewn partneriaeth ag Academi Heddwch Cymru) a'i ariannu'n rhannol gan yr Adran Gwyddoniaeth, Arloesi a Thechnoleg (DSIT) a'r Academi Brydeinig/Leverhulme.