Rhoi ymchwil ar waith - defnyddio theatr i ystyried hygyrchedd
Mae llawer o amser o fewn ymchwil yn cael ei dreulio'n trafod, darllen, dadansoddi a chynllunio. Mae hyn yn hynod bwysig ac yn angenrheidiol er mwyn sicrhau fod ymchwil wedi'i dylunio'n dda ac yn yr ymgymerir â hi'n briodol. Fodd bynnag, fel ymchwilydd, mae rhywbeth arbennig am weld yr ymdrech hwnnw'n cael ei roi ar waith.
Dyma oedd y teimlad yn bendant ar 29 Mehefin yn Tŷ Pawb pan hwylusodd Emerge Community Arts weithdy theatr fforwm gydag oedolion anabl ar ôl proses gynllunio blwyddyn o hyd.
Emerge Community Arts
Yn 2025 roedden ni wedi cynnal sawl fforwm mewn cydweithrediad ag Emerge Community Arts ar hygyrchedd a'r celfyddydau - y profiadau cadarnhaol, yr heriau, a'r dyheadau wrth ymgysylltu â chyfleoedd celfyddydol yn yr ardal leol ar gyfer pobl ag anableddau. Arweiniodd y trafodaethau hyn at y gweithdy theatr fforwm (a ariannwyd gan grant Cyfiawnder Prifysgol Wrecsam ar gyfer Cydweithio a Chydgynhyrchu o fewn prosiectau ymchwil) a wnaeth droi’r sgyrsiau hyn yn brofiad ymarferol a chreadigol.
I'r rhai sydd heb brofiad o theatr gymhwysol, mae theatr fforwm yn arfer drama a grëwyd gan Augusto Boal yn y 1970au lle gwahoddir cyfranogwyr i actio a/neu wylio golygfeydd theatr wrth gynnig eu barn ar sut y dylid newid yr olygfa. Mae'r golygfeydd yn aml yn dangos anghyfiawnder cymdeithasol a brofir gan gymuned y cyfranogwyr, gan roi cyfle iddynt rannu eu profiadau, eu teimladau a'u barn trwy gyfrwng perfformiad theatrig. Y nod yw grymuso, creu undod, a gwell dealltwriaeth.
Theatr Fforwm
Wrth ddefnyddio technegau theatr fforwm, roeddwn i ac Anna Davies o Emerge Community Arts yn anelu at ystyried pwyntiau trafod a oedd amlycaf yn ystod fforymau 2025. Y pwnc trafod mwyaf amlwg oedd materion hygyrchedd wrth ymgysylltu â'r celfyddydau - y rhwystrau logistaidd, diwylliannol, emosiynol ac economaidd i fwynhau a dylanwadu ar ein diwylliant creadigol lleol. Drwy ddefnyddio theatr fforwm, gallem ganiatáu i gyfranogwyr fynegi eu barn yn well, rhannu eu profiad bywyd, a theimlo eu bod wedi'u grymuso i ddylanwadu ar y naratif.
Gan weithio gyda'n prosiect Ystafell Wrecsam i gael mynediad at ofod cymunedol, roedden ni wedi'n lleoli yn Nhŷ Pawb lle'r oedd cerddoriaeth fyw yn chwarae, ac roedd opsiynau bwyd blasus ar gael.
Ymunodd Lisa Jones a Mark Price o Mind Gogledd Ddwyrain Cymru â’r grŵp i roi eu cyngor arbenigol a gwerthuso’r diwrnod. Yn ystod ein fforymau, roedd effaith hygyrchedd a chynhwysiant ar iechyd meddwl yn agwedd fwy dylanwadol o fewn y pwnc nag yr oeddem wedi'i ragweld i ddechrau. Mae creu cysylltiadau cymunedol â phobl fel Lisa a Mark, a dod â'u profiad a'u sgiliau, yn allweddol i sicrhau bod ymchwil yn digwydd mewn modd cyfrifol ac sy'n ystyriol o drawma. Yn un o gyfarfodydd ein grŵp ymchwil ARISE, cyflwynodd Dr Tegan Brierley-Sollis ei gwaith arloesol a hanfodol o fewn ymchwil sy'n seiliedig ar drawma i'r grŵp. Mynychodd Anna, Lisa a Mark y cyfarfod hwn hefyd a dylanwadodd yn fawr ar sut yr aethom ati i wneud y gweithdy hwn. Wrth drafod profiadau a allai fod yn drawmatig, yn ofidus ac yn rhwystredig gyda chyfranogwyr, mae diogelwch a lles pawb yn yr ystafell yn hynod bwysig. Drwy weithio fel hyn, gallwn gael effaith sydd o fudd i'r ddwy ochr gyda'n gweithgareddau ymchwil.
Gweithdy
Edrychodd y gweithdy ar nifer o senarios a oedd yn gysylltiedig â diffyg cyfleoedd i bobl anabl, y pryderon wrth geisio cael annibyniaeth yn eu bywydau, a'r diffyg dealltwriaeth gan gwmnïau ac aelodau unigol o'r cyhoedd ynghylch anableddau. Paratôdd Anna'r senarios ar sail digwyddiadau go iawn yr oedd wedi'u gweld yn ei gwaith.
Y senario y gweithiodd y grŵp fwyaf arni oedd un lle'r oedd menyw sy'n defnyddio cadair olwyn yn teimlo na allai fynychu cyngerdd. Er y gall problemau hygyrchedd effeithio ar unigolion yn ymarferol (e.e. diffyg rampiau, lifftiau a thoiledau hygyrch), tynnodd y senario hwn sylw at agwedd ar y pwnc hwn sy'n aml yn cael ei anwybyddu - effaith pryder a hunan-barch isel ar bobl anabl cyn iddynt hyd yn oed adael eu cartrefi. Yn ein fforymau, honnwyd bod anhygyrchedd yn dechrau o fewn meddylfryd pobl anabl a'r negeseuon y mae cymdeithas yn eu hanfon atynt ynghylch cynhwysiant. Yn yr olygfa (wedi’i hactio gan ein cyfranogwyr) mae gan y fenyw docynnau i gyngerdd ond, pan ofynnir iddi gan ei gofalwr a yw hi'n edrych ymlaen at fynd, mae hi'n dweud ei bod hi'n teimlo'n anghyfforddus yn mynychu - "Dydw i ddim eisiau mynd. Rwy'n teimlo'n rhyfedd. Nid oes gen i unrhyw beth i'w wisgo."
Yn y fersiwn gyntaf o'r olygfa, mae'r fenyw yn aros gartref yn gwylio'r teledu yn lle mynd i'r digwyddiad. Nod y gofalwr yw tawelu ei phryder drwy osgoi trafod yr achos. Dywedodd y grŵp bod bwriadau’r gofalwr yn dda ond y gallai waethygu'r mater hwn yn y dyfodol.
Paratoi
Pan newidiodd y grŵp y stori, y gair allweddol oedd "paratoi". Yn ein fforymau 2025, cafodd hygyrchedd ei fframio fel "ôl-ystyriaeth" ar gyfer unigolion a chwmnïau, gan weithio'n aml mewn ffordd ymatebol yn hytrach nag un ataliol. Mae'r angen i baratoi a chynllunio ymlaen llaw wrth ymgysylltu â'r celfyddydau a diwylliant yn ffordd allweddol o osgoi'r heriau iechyd meddwl a all rwystro'r hyn a ddylai fod yn brofiad pleserus a buddiol.
Yn y fersiwn newydd o'r senario, aeth y gofalwr â'r fenyw i siopa cyn y digwyddiad, felly roedd hi'n teimlo'n dda amdani hi ei hun ac yn gallu mynychu'r digwyddiad. Tynnodd y grŵp sylw hefyd at sut y gall y cyfyngiadau ar oriau gwaith gofalwyr effeithio ar brofi digwyddiadau celfyddydol, gan ychwanegu golygfa lle rhoddir oriau pellach i'r gofalwr fynychu'r digwyddiad - sefyllfa ddelfrydol sydd prin yn digwydd.
Ar ôl 6 awr o greadigrwydd a thrafodaeth fanwl, ymunodd aelodau o’u teulu a staff y brifysgol â’r grŵp i rannu’r gwaith a wnaethant yn ystod y dydd. Roedd yr adborth gan y gynulleidfa, y cyfranogwyr, a gan Lisa a Mark yn hynod gadarnhaol gyda rhai syniadau adeiladol a defnyddiol ar gyfer digwyddiadau yn y dyfodol. Dywedodd un ffurflen adborth, "dylech gynnal mwy o ddigwyddiadau fel hyn. Dylai bob person gael mynediad at hyn".